Prof. Naci Görür: “İstanbul depremi, Türkiye’yi diz üstü çökertir”

Jeolog ve Bilim Akademisi üyesi Prof. Dr. Naci Görür, Fatih Altaylı’nın Teke Tek programında soruları yanıtladı. Prof. Görür, ” Sarsıntısı bir gerçek olarak kabul edelim. Bu ülkede ebediyyen yaşayacaksak sarsıntı dirençli kentleri nasıl yaparız onu konuşalım. Benim kendimi adadığım nokta bu” diye konutu. Görür, ayrıyeten Erzincan-Bingöl arasındaki bölgedeki riske dikkat çekti.

Prof. Görür’ün açıklamalarından öne çıkan başlıklar şöyle:

“BU ÜLKEYİ ZELZELE DİRENÇLİ HALE GETİREBİLİRDİK”

Hakikaten bu olan olayları hazmedemiyoruz. Doğal felâkettir başımıza geldi demek pek de mümkün değil. Bu tabiat olayını afete dönüştürmede bizlerin katkısı küçümsenmeyecek ölçüde maalesef. Bu sarsıntı tahminen çok küçük hasarla atlatamayabilidi. Büyüklüğü fazla biraz; 7.6. Ama sarsıntısı felaket olmaktan çıkanmış, yerleşim alanları zelzele dirençli hale getirmeyi becermiş toplumlarda bu afet; yani çok az sayıda can ve mal kaybıyla atlatılabilirdi. Bizim ülkemizde büyük felaket. Zelzele tarihine bakarak düşünüyüorum. Osmanlı’ya gitmeye gerek olmadan3. O zaman bina yoğunluğu ve insan az. 1939’dan bu yana alıyoruz. O sarsıntı 7.9 diye düşünülüyor. Burada da 7.7. Orada biz 33 bin insan zayiat veriyoruz. Burada korkarım ki, sayılar fazla olacak. 39’dan bu yana ders almış olsaydık. Jeolojinin, inşaat mühendisliğinin gelişmesi farklı. Biz ders almış olsaydık nitekim, bilhassa devlet olar ve bilhassa de millet olarak. Devletini ve hükümetlerini yöneten, onları gözeten, kontrol altında tutabilen toplum şuurunda olsaydık, bu ülkeyi sarsıntı dirençli hale getirebilirdik. 39, 42, 43, 44, 57, 67, 99, 2011, 2020, 2023. Gördünüz mü ne kadar sarsıntı saydım. Yöneticilere sormazlar mı? Hiç mi ders almayız. Tarih ders alınsa bu kadar tekerrür etmez. Büyük ölçüde kabahati milletten çok idarelerde, yöneticilerde buluyorum. Bu ülkeyi yönetenler milletin can güvenliğini birinci derecede sağlamak zorundadırlar. Öncelikle bunu, birinci tercih olarak, tartışmasız bunu yapmak zorundadırlar.

“KAHRAMANMARAŞ’TAKİ ZELZELESİ BEKLİYORDUK”

Ülkemizde yer bilimleri topluluğu hem sismologlar, hem jeologlar hem yer bilimciler. Araştırmanın içinde olanlar. Literatürü takip eden insanlarımızın mutabakat sağladıkları bir mevzuydu. Maraş zelzelesi bizim için gelmekte olduğunu bağıran sarsıntıydı. Sebebi de ilk sefer Elazığ zelzelesi olduğu zaman 6.8 diğer arkadaşlarım da söylemiştir. Ben ilk sefer kendi medyamda, yani Twitter attım hem de çıktığım televizyonlarda ‘Doğu Anadolu fayı uyandı’ diye. Doğu Anadolu Fayı ile Kuzey Anadolu Fayı Bingöl Karlıova’da birleşiyor. İki fay da doğrultu atımlı karakterli. Birbirine sürtünerek hareket ediyorlar. Elazığ fayı uyandı dedim ve dikkatli olmak lazım. Elazığ fayının bir manada kardeşi Kuzey Anadolu Fayı, bütün gücünü 20. asırda boşalttı, Marmara hariç. Jeolojik periyotlarda, tarihi periyotlarda zincirleme sarsıntılar ürettiğini biliyoruz. Doğu Anadolu Fayı’nda bir endişem olduğunu söyledim. Karlıova’dan başlayıp Akdeniz’e kıra kıra gidecek dedim. Doğu Anadolu’yu zelzeleye boğup o denli gücünü boşaltacak, dikkatli olalım dedim. Elazığ sarsıntısı, Maraş tarafına, Erkenek, Hatay tarafına enerji transfer etmiş olabilir. Mevcut biriken enerjiyi artırmış olabilir. Hasebiyle sarsıntı yaratabilir dedim. Bu uyarıyı ilk 2020’de yaptım. Her gün her ay ne zaman imkan olduysa söyledim. Bu ülkede gün geçmiyor ki, 4 yahut 4’ün üzerinde zelzele olmasın. Maraş’taki sarsıntısı bekliyorduk. Çok komplike düşünüp, bilim adamı pozlarına girmeye gerek yok. Doğrultu atımlı faylar gücünü boşaltırken, yüzde 20’sini uca doğru gücünü bir miktar gönderiyor. Oralarda en son sarsıntı 1514. Çok fazla sene geçmiş. Enerji birikmiş, ‘kırıldım, kırılacağım’ noktasına gelmiştir. İşin esbab-ı mucibesi bu.

“DEPREMİ KONUŞACAK ADAMLARIN ARASINDA BEN DE OLMALIYDIM”

Ne AFAD ne de herhangi bir yerden bana bir talep gelmedi. Ben zannediyorum ki, onların nezdinde biz yaşamıyoruz. TBMM’de Sarsıntı Araştırma Komitesi kuruldu. Herkes çağrıldı bir Celal Şengör bir Naci Görür çağrılmadı. Ben siyasetle ilgilenmiyorum. Bilim adamlığının dürüstlüğü ve doğruluyla net konuşan insanlarız. Ülkemize hizmetten öteye bir gayemiz yok. 75-76 yaşına gelmiş bir adamım. Şimdi İstanbul’un sarsıntıya hazırlanması konusunda belediyede hizmet görüyorum. Türkiye Cumhuriyeti’nde hiçbir hükümetin doğru dürüst katkısı olmaya Marmara’yı tehdit eden dinamikleri ana çizgileriyle ortaya çıkarmış takımın başındayım. Marmara zelzelesi hakkında bu ülkede bilgilerin temel çalışmaları yapan takımın karınca bahtınca başkanlığını yapmışsam, bizi de bir sefer dinle. Türkiye Cumhuriyeti’nin hükümetlerinden para çıkmadan bu türlü çalışmalar yaptık. Sarsıntısı konuşacaksan o adamların arasında ben de olmalıyım.

“DEPREM DİRENÇLİ KENTLERİ NASIL YAPARIZ ONU KONUŞALIM”

Türkiye’de çok değerli yer bilimciler var. Uluslararası nitelikte olanlardan var. Kimi meslektaşlarım medyaya çıkıyorlar. Güya orada zelzele oldu sorun bitti, enerji boşaldı diye konuşuyorlar. Bu işi bilmemekten, mekanizmayı bilmemekten geçiyor. Demek ki jeolojiyi gereğince bilmiyorlar. Bu sarsıntı doğrultu atımlı fay sistemini üreten zelzele. Her iki blok birbirlerine sürtünerek devam eder. Sürtünmenin en fazla olup hareketi engellediği yerde atım meydana gelir. Zelzelesi yöneten fay sol istikametli bir fay. Fayın asıl bloğu aşağıya güneye Hatay’a, Adana’ya doğru meydana geldi. Bu 4-5 metre gibi atım yaparsa, milyonlarca tonluk kütle güneyde bir yere bindiriyor. Orada şimdi olağandışı şekilde gerilim biriktirdi. O da muazzam bir basınç. Orada kırılmamış modüller yahut o fayın devamı olabilir. Kimi diyor ki, ‘bir fayın diğer fayı tetiklemesi için geometrik bağlantı olması lazım’ diyor. Bu doğru değil, değmesi kural değil. Bu tetikleme için büyük gerilime muhtaçlık yok. Zelzelesi bir gerçek olarak kabul edelim. Bu ülkede ebediyyen yaşayacaksak zelzele dirençli kentleri nasıl yaparız onu konuşalım. Benim kendimi adadığım nokta bu. Halkın korkmasını anlıyorum, ben de korkuyorum.

“BİZİM KAYGIMIZ HALKI DOĞRU BİLGİLENDİRMEK”

Sene 2023. Bilimin ve teknolojinin ne duruma geldiğini biliyoruz. Çocukluğumda televizyon icat edilmemişti. Şimde elimizdeki telefonla bütün dünya ile bilgi alışverişi yapabiliyoruz. Zelzele hakkında bilinçlenmek, bunları öğrenmek, zayıf noktalarımızı belirlemek, bunu da bilim adamının ağzından duymak sizi korkutmak için değil, hakikati gerçeği bilin ki, bu dehşetin kaynağını yok edelim. Politikler de benim konuşmamı istemiyorlar. Halkı doğru bilgilendirmek bizim sıkıntımız. Doğru işleri yapmak. Yöneticiden demokratik manada hesap sormak. Neyi yapıp, yapamayacağını talep etmek. Bunlar önemli. Bu duruma gelemezsek bu ülkeyi ebediyete taşıyamayız. Biz kimseyi korkutmak için burada değiliz. Ben 2020 yılında Maraş’a dikkat edin, burada felaket geliyor dediğimde halkı mı korkutmak istiyordum? Ne oldu şimdi, binlerce kişi göçük altında.

“DEPREM DİRENÇLİ KENTLER 6 PARAMETRE İLE OLUŞUR”

Ne yapacağımız belli. Zelzele dirençli kentler yapmak zorundayız. Bundan sonra gelen hükümetler birinci önceliği yol, havalimanı olmamalı. Elbette onlar da yapılmamı. Ama birinci özelliği halkın can güvenliğini sağlayacak sarsıntı dirençli kentler yapmak. Sarsıntı dirençli kentler yaratılabilir mi? Evet. Bakın Japonya, Kaliforniya, Meksika’ya. Çok kolay. Kentin bileşenleri, yönetim, halk, altyapı, yapı stoku, çevre ve ekonomi. Bir kent bu altı parametrenin bir araya gelişiyle biz ona kent diyoruz. Bunları sarsıntı dirençli hale getireceksin. Kimi alışkanlıklarımızdan vazgeçeğiz. Yöneimde biz alışagelmişiz, Osmanlı’dan dönemi vali, belediye başkanı kenti yönetiyorlar. Vali yahut belediye başkanı afeti yönetecek bir kenti sarsıntı dirençli hale getirebilecek karar düzeneğini, gerekli altyapıyı hazırlayabilecek nitelikte mi, bilgide mi? Onun için eğitimden geçmesi lazım. Afet yönetimi, risk yönetimi nedir bunu bilecek. Bir vizyonu olacak. Bunu bilen yönetim lakin zelzeleyle ilgili, afet müdahalesi ile ilgili koordinasyon ve organizasyonu yapabilir.

“HALKI ZELZELE ODAKLI EĞİTMEK LAZIM”

İkinci parametre halktır. Bir halk düşünün ki sarsıntı kentinde yaşıyor. Oranın sarsıntı kenti olduğunu bilmiyor. Bir kadercilik anlayışı ile sarsıntısı öteki şeylere bağlıyor. Sarsıntı öncesinde, sırasında, sonrasında ne yapacağını bilmiyor. Halkı sarsıntı odaklı eğiteceksin. Halka zelzele kültürü kazandıracaksın. İlkokuldan eğitimle, töre ile babadan anneden görerek, nakledilerek kazanılabilir. Bu türlü bir zelzele kültürü olmalı. Zelzele kültürü olan toplum canının çektiği gibi konutunu döşemez. Yatak odasına neyi nereye koyacağını bilir.

“DEPREMDE KANALİZASYONLARA DİKKAT”

Altyapı en önemli şeydir. Sarsıntı altyapının en büyük düşmanıdır. En büyük yer suratı altyapıyı toprağa gömülü sığı yapıların tümünü tahrip eder. Kanalizasyon, elektrik, su, doğalgaz, tünel, yol köprü. Bütün bunları zelzele dirençli hale getireceksin. Her istediğin yerden yol geçiremezsin. Sarsıntının sınırının olduğu yerlerden yolu kesiştiremezsin. Mümkün bir zelzelede bizim kanalizasyon sistemimizin büyük kısmı çöküyor. İstanbul 20 milyona yakın kent. Bir sarsıntıda kanalizasyon çökünce, ebediyen besin zinciri vasıtasıyla o hastalık seni takip eder. Zelzeleden daha fazla tahrip eder. Mesela barajlar, tüneller, viyadükler, yollar, köprüler.

“BERTARAF ETMEZSEN HASTALIK OLARAK GERİ DÖNER”

Yapı stokunu da sarsıntı dirençli hale getireceğiz. Bugünkü zelzelede 4-5 sene önce yapılmış, güya zelzele yönetmelikle yapılan binalar çökmüş. Çevreyi kirletmeyeceğiz. Şimdi milyonlarca ton yapı materyali molozlar çıktı. Şimdi bunları nasıl bertaraf edeceğimizi düşünelim. Yoluna göre bertaraf etmezsen bunlar sana hastalık olarak geri döner. Şu anda İstanbul’da yahut orada çıkan atıkları kamyonlarla taşıyıp, bitiremezsin. Çevreyi zelzelede heder etmeyeceksin. Sarsıntısı çevreyi yok edece şekilde olmasına müsaade etmeyeceksin.

“İSTANBUL SARSINTISI TÜRKİYE’Yİ DİZ ÜSTÜ ÇÖKERTİR”

Gaziantep ve Kahramanmaraş’ta iktisadın çarkları durdu. Gaziantep, Kahramanmaraş, Diyarbakır’da ekonomi çarklarını eski kapasitesinde ve süratli çevirmek için birkaç sene bekleyeceğiz. Aynı şeyi İstanbul için söyleyelim. Biz şayet tedbir almaz isek bu zelzele tüm Türkiye’yi diz üstü çökertir. Ben onu sayın Cumhurbaşkanımızın kelamıyla güçlendireyim. Dedi ki ‘IMF bizden borç istedi, ben de verin dedim. Borç alan talimat alır dedim”. Biz bu ülkenin aydınları olarak bu mevzuları konuşmayacak mıyız? Bütün bunları yaptığımız zaman o kent zelzele dirençli olur. Gelecek zelzele büyük ölçüde yıkmaz. Şu anda bu sarsıntıya harcayacağımız parayla Türkiye’nin çok büyük kısmını sarsıntı dirençli hale getirirdik. En ucuz yol tedbir almak. Kenti yönetenler tehlike tahlili yapmalılar.

“TEHLİKE TAHLİLİ YÖNETİCİLERİN ÖNÜNDE DURACAK”

Yönetici kendi kentini tehdit eden tehlikenin boyutunu bilmesi lazım. Sarsıntısı tehdidi faylardan gelecek. Kendi kendinin fay sistemine yakınlığını, enini, uzunluğunu, derinliğini, ne büyüklükte zelzele üreteceğini, tekerrür dönemini detaylı olarak etüd ettirip, raporlayacak. Buna tehlike tahlili diyoruz. Bu önünde olacak.

“KAHRAMANMARAŞ ÜÇ LEVHANIN BİRLEŞTİĞİ YER”

Karlıova’dan Doğu Anadoülu Fayı Maraş’a kadar geliyor. Türkiye’deki yer bilimleri topluluğunun farklı görüşleri var. Celal Şengör ve ben aynı şeyi düşünüyoruz ama farklı düşünen arkadaşlarımız var. Doğu Anadolu Fayı’nı Hatay’a götüren bir kabul de var. Ölüdeniz fayı ve Hatay graderi Doğu Anadolu Fayı olarak devam eder. Bu faylar levha sınır falarıdır. Ölüdeniz Fayı Afrika ile Arap levhasının sonu. Ölüdeniz Fayı Batı’dan Afrika ve Arabistan’ın sonudur. Kuzeydeki sınır da bu bindirme fayıdır. Kahramanmaraş’ta Anadolu, Arap ve Afrika levhasının birleştiği bir yer var.

“CAN KAYBININ FAZLA OLACAĞI DÜŞÜNCESİNDEYİM”

Doğu Anadolu Fayı üçlü noktadan sonra İskenderun Körfezi’ne döner. Orada önemli faylar var. Osmaniye Fayı gibi. Bu fay buralara yük bindirmiştir. Zelzeleleri oluşturan mekanizla levha hareketleri. Bingöl’den giden Kuzey Anadolu Fayı ve Doğu Anadolu Fayı birleşiyor. Anadolu levhası yılda 2,5 cm. hareket ediyorsa, çok sayıda irili ufaklı faylar ortaya çıkıyor. Kahramanmaraş’ta 9 saat ortayla iki büyük sarsıntı oldu. Önemli darbe yiyen bir bölge. Kentlerin sarsıntı dirençli olmadığına bakarsak burada can kaybının fazla olacağı fikrindeyim. İstanbul Marmara bölgesinde en fazla 7,5 olacağını tahmin etmemize karşın. Umarım tek zelzele olur. Buna karşın İstanbul’daki can kaybının daha fazla olabileceğini düşünüyorum. Orta Anadolu’da da önemli fay jenerasyonları var. Mesela doğrultu atımlı Tuz Gölü fayı var. Ecemiş fayı var mesela. Çok etkin değil ama sarsıntı ürettiğini biliyoruz. Ecemiş fayı Kuzey Anadolu Fayı’ndan ayrılan fay.

“ELAZIĞ-BİNGÖL ARASI ÇOK YAKINDA KIRILIR”

Burada her zaman zelzeleler olabilir ama, en yüklü olarak Erzincan, Bingöl, Karlıova arasında Yedisu fayının bulunduğu yer var. En son 1790’larda olmuş. Burası yakında kırılır. Çok beklemeyeceğimizi düşünüyorum. Bir de Türkiye’nin güney batı yöresi de biraz sorunlu. Zaman zaman büyük sarsıntılar üretiyor. Bu ortalar çok etkin, bu hareket; dalma batma Ege’de kuzey-güney tansiyonu oluşturuyor. Ege’de irili ufaklı deniz içerisinde çok fay var irili ufaklı.

PROF. DR. ALPER BİRİNCİSİ (İTÜ İNŞAAT MÜH. ÖĞRETİM ÜYESİ): ESKİ YAPILARI DÜZELTEBİLİRDİK

Yapılarımızın durumu kentten şehire pek değişmiyor. Küçük farklar var ama Türkiye’de belli gereç ve personellik özelliği var. Bu devirde 2000’li yıllara kadar yönetmelikler değişti. Aslında dünyadaki yeni yönetmeliklerden çok da farklı değildi. Fakat bunlar 1999 yılında hepimizin bilinçlenmesine kadar maalesef uygulanmadı. 2000 öncesi binaların yarısında beton olması gerekenin yarısıydı. 2000 yılında önemli sıçrama var. Bu devirden sonraki yapıların sarsıntı güvenliği ile evvelkilerin sarsıntı güvenliği arasında çok büyük uçurum var. Eski yapıları düzeltebilirdik. Buna başlamalıydık. Birtakım önemli uğraşlar oldu. 2007 yılında kentsel dönüşüm yasası devreye girdi.

“DASK BU ZELZELENİN ALTINDAN KALKACAK GÜÇTE”

Sorun o kadar büyük ki, çok büyük sayıda bina var. Bu binaların incelenmesi, güçlendirme projelerinin yapılması bile çok uzun süreç gerektirir. Günümüzdeki yönetmeliklere göre. Bir önceliklendirme yapmak lazım. Vatandaşlar mühendislik ofislerine başvurarak binalarına inceleme yaptırabilirler. Binaları sarsıntıya güçlü hale getirelim dersek nitekim büyük sorunla karşı karşıyayız. İstanbul’da 2000’den önce yapılan 500 bin civarında bina var. Bunların 100 bini yüksek riskli yerlerde. Hiç telaş etmesinler DASK bu sarsıntının altından kalkacak güçte. Perşembe günü bölgeye gideceğim. Şu anda öncelik can kurtarmada. Buna karşın DASK ödemeleri başladı. Ödemeler devam edecek. DASK bunu çok dahat öder onu söyleyeyim. DASK Türkiye genelinde yüzde 60’lar civarında. Gitgide artan bir oran var. Kısa bir dönem içinde sarsıntı dışındaki afetlerin de DASK kapsamına alınması sözkonusu. Sel ve yangın gibi afetler bu kapsama alınacak.İstanbul sarsıntısı olursa ne olacak? DASK riskini yurt dışı sigortalarla sigorta ediyor. İnşallah olmaz ama büyük bir zelzele olduğu zaman bu bedelin karşılanması sözkonusu.